چهار - كوشش‌هاى عمرانى در مكه و مدينه . حاجيانى كه از مناطق گوناگون جهان اسلام براى حج‌گزارى به حرمين مىرفتند ، در بازگشت به سرزمين‌هاى خود ، از عنايت دولت‌ها به حرمين شريفين سخن مىگفتند و اين ، خود ، عامل سيادت و مشروعيت آن حكومت‌ها مىگشت . در اين رقابت‌ها ، دولت فاطمى مصر در برهه‌اى ( تا حدود سال 480 ه . ق ) به سبب ديپلماسى كارآمد و توان اقتصادى بيشتر ، موفق بود ؛ زيرا با سياست‌هايى چون ارسال آذوقه براى مردم حرمين ، پرده‌داران كعبه و نيز اشراف به عنوان اميران مكه ، ارسال جامه سالانه به كعبه و ايجاد امنيت بيشتر براى كاروان‌هاى حجاج در مسير مصر و شام در مقاطعى ، موفق‌تر بودند و بيشتر به نام آنان خطبه خوانده مىشد . « 1 » پس از آن تا پايان حكومت فاطميان ( سال 567 ه . ق ) ، سلجوقيان و عباسيان در سيادت بر حرمين ، توفيق بيشتر داشتند ؛ زيرا دولت فاطمى درگير گرفتارىهاى داخلى و نيز نبرد با صليبىها و زنگيان بود . « 2 » در اين مدت ، اشراف به عنوان اميران محلى مكه و مدينه با توجه به توان نظامى دولت‌هاى رقيب و ميزان كمك‌هاى اهدايى رقيبان به ايشان ، جانب يكى را مىگرفتند و كوشش مىكردند با اين سياست ، ثبات حكومت خود و امنيت حرمين و رفاه مردم آن را تأمين كنند . از اين مطالب برمىآيد كه در مجموع ، فاطميان از مهم‌ترين عوامل اثر گذار در روابط سلجوقيان با اشراف بودند و در كاهش يا بسط توسعه روابط آنان نقش سترگى داشتند . فاطميان حتى الامكان با توسل به ابزار اقتصادى كارآمد مانع جولان دادن سلجوقيان در حجاز مىشدند . در برهه‌هايى نيز با توجه به ضعف اقتصادى مقطعى فاطميان و ضعف سياسىشان ، رقيب آنان يعنى سلجوقيان در سيادت بر حرمين ، موفق‌تر ظاهر مىشدند .

--> ( 1 ) . ر . ك : نامه تاريخ‌پژوهان ، ش 3 ، صص 103 - 117 ، « مكه آوردگاه رقابت امراى ايرانى و مصرى » . ( 2 ) . رقابت عباسيان و فاطميان ، سليمان الخراشيه ، ص 90 .